ATATÜRKÜN MALATYAYA GELİŞLERİ

Yorumlara Git

26 Ocak 1931 – 2 Mart 1931 tarihleri arasında gerçekleştirilen gezi programında Atatürk ve beraberindekilerin Malatya’ya gelişi, takip edilen ulaşım politikası ve dolayısıyla Fevzipaşa-Malatya demiryolu hattının hizmete açılışı ile ilgilidir (14).

Atatürk’ün Malatya seyahati üzerine yazılanlardan çıkartılan bilgiler ışığında, programa sonradan dahil edildiği iddia edilen bu gezi, aynı zamanda tecrübesi ilk defa yapılacak olan bir güzergâhtan gerçekleştirilecekti. Nitekim, Atatürk’ü karşılamak üzere Mersin’e gelen Adana heyetinde yer alan İsmail Habib (SEVÜK) Bey, Atatürk’ün maiyyetinde bulunanlardan biriyle yaptığı konuşma ve kendisine söylenen sözler dolayısıyla, Malatya seyahatinin aniden gündeme geldiği iddialarını ortaya koymaktadır.

İsmail Habib, Atatürk’ün Adana’da kalmadan program dışı Malatya’ya gideceğinin kendisine şu sözlerle aktarıldığını ifade etmektedir: “Hiç heyecanlanma, Adana’ya şimdi gitmeyecek, programda olmadığı hâlde aniden Malatya’ya gitmeye karar verdi,sebebini anlayamadık.” İsmail Habib, “sebebinin ne olduğunu tahmin ettiğini, demiryolu hattını açılışı münasebetiyle böyle bir gezinin gerçekleştirileceğini düşündüğünü” ifade etmektedir (15).

Gezinin, bu denli birdenbire gündeme geldiğini ifade edenlerden biri de A. Afetinan’dır (16). O da Malatya seyahati ile ilgili olarak şu ifadeleri kullanmaktadır: “Yıl 1931 Adana’dayız. Mevsim kış (Şubat). Atatürk’e, Malatya Demiryolunun bittiğini ve işletmeye açılacağını haber verdiler. Etrafı kalabalıktı. Atatürk bana dönerek: ‘kâğıt üzerindeki çizgiler, arazide yer alıyor. İşittin mi?’ dedi ve yaverlere şu emri verdi: ‘Malatya’ya trenle gideceğiz.’ Yola çıktık.”

Her ne kadar Malatya gezisi önceden plânlanan bir gezi olarak ifade edilmese de Atatürk’ün plânsız-programsız herhangi br iş yapmayacağı da bilinen bir gerçektir. Zira; O’nun, etrafındakilere gerektiğinde, zamanı geldiğinde bilgi ve direktifler vermesinden dolayı böyle bir anlayışın ve belirsizliğin ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Kaldı ki, Malatya gezisi, plânlanan bir gezidir. A. Afetinan’ın ifade ettiği gibi tren seyahati, Adana’da kararlaştırılan bir düşünce değil, bilakis Atatürk Mersin’e gelmeden önce oraya getirtilerek hazırlatılan Beyaz trenle yapılması kararlaştırılan bir seyahattir.

Atatürk, 12 Şubat 1931 Perşembe günü Taşucu-Silifke üzerinden Mersin’e gelmiş ve gerekli incelemeleri yapıp, vatandaşlarının sıkıntılarını dinledikten sonra, daha önceden hazırlanıp Mersin’e getirtilen BEYAZ TREN ile saat 18:00 sularında, Malatya’ya hareket etmişlerdir.

Adana’da kısa bir müddet mola verildikten sonra Gölbaşı üzerinden Malatya’ya ulaşılmıştı. Yaklaşık üç günden beri sabırsızlıkla bekleşen Malatyalılar, istasyonu hınca hınç doldurmuş ve parlak bir karşılama töreni düzenlemişlerdi.

O tarihlerde müşavir olarak Atatürkle beraber bu gezide yer alan Ahmet Hamdi Başar, Malatya seyahati sırasında duygularını şu şekilde ifade etmiştir: “Mersin’de akşama kadar kaldıktan sonra trenimize bindik ve bu suretle Mersin’in yazından ertesi akşam Malatya’nın kışına ulaşmış olduk. Vagonumuzun pencerelerini sıcaktan bunalmamak üzere açık yatmıştık. Gece yarısına doğru dehşetli bir soğuğun ayazı içinde titreyerek pencereleri kapadık ve battaniyelerimize büründük. Sabahı, bir yokuşu tırmanmaya çalışan trende buğulu pencerelerimizi sildiğimiz zaman her tarafı bembeyaz kar içinde gördük. Gece yararken yaz, sabah kış. Vardığımız akşamın gece yarısı Malatya’dan ayrıldık.” (17).

Fakat, Ahmet H. Başar’ın hatıralarında da düzeltilmesi gereken bazı bilgiler mevcuttur. Özellikle, “Vardığımız akşamın gece yarısı Malatya’dan ayrıldık” ibaresi, yazarın bu geziyi tam manasıyla hatırlayamadığını göstermektedir ki, Atatürk ve beraberindekilerin Malatya’dan ayrılışları ve Dörtyol (Adana)’a hareketleri aynı günün geceyarısı değil ertesi gün 14 Şubat günü olmuştur (18).

Atatürk’ün Malatya’ya yaptığı bu seyahat sırasında maiyyetinde bulunanlar; ordu müfettişi Fahrettin (ALTAY), Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Tevfik (BIYIKLIO¼LU), İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Recep Peker, A. Afetinan, Vasıf (ÇINAR), Dr. Reşit Galip ve Cumhurbaşkanlığı erkânından Hasan Rıza (SOYAK), İsmail Hakkı (TEKÇE) ve baş yaver Rusuhî Bey ile değişik bakanlıkların kalabalık müşavir, müfettiş ve teknisyen kadrosu vardı. Bunlar arasında sayabileceğimiz en renkli simâlar ise Memduh Şevket (ESENDAL) ile İstanbul Liman Şirketi Genel Müdürü Ahmet Hamdi (BAŞAR), Hasan Ali (YÜCEL), İktisatçı Şefik Bey, Sağlık Bakanlığından Hüsameddin Bey, Adliyeden Ferid Bey, Dahiliyeden Necati Bey, Maliyeden Nedim Bey idi (19).

Seyahat, demiryolu hattının ilk tecrübesi anlamına da gelmekteydi. Bu yüzden önemli bir kaza da savuşturulmuş idi. A. Afetinan bu hadiseyi ve yolculuğu şu şekilde nakletmektedir (20).

“… Adeta ilk tecrübe katarı idik. Çünkü, henüz tünellerden geçme tecrübesi bile yapılmamıştı. Hatta bu seyahatte bir büyük kazanın önü, Atatürk’ün soğuk kanlılığı ve tedbiri ile önlenebilmişti. Olay şu idi: Fezipaşa İstasyonundan sonra bir rampadan çıkarken, iki lokomotifin çektiği tren birden bire geri geri gitmeye başlamış ve en son vagonda bulunan Atatürk’e trenden atlaması tavsiye edilmişti. O hiç telâş göstermeden, sebebini ilgililerden öğrendi ve sükûneti ile paniğin önüne geçmiş oldu. Çünkü, O trenden atlasa, herkes atlayacaktı.

Mesele sonradan anlaşıldı. İki lokomotif önlerinde tünel olduğunu hesaplamadan kömür atıyorlar. Birden bire de tünele girince dumandan makinistler bayılıyor ve tren idaresiz kalıyor. Bu arada Atatürk’ün ikazı ve emri üzerine el frenleri çekiliyor. Bu zaman zarfında geri geri tünelden çıkınca ilk ayılan makinist lokomotife hâkim olabiliyor…”

Bu badireli yolculuktan sonra, 13 Şubat 1931 Cuma günü 17:30 civarında Malatya’ya ulaşan Atatürk, Malatyalılarla beraber olmak dışında, bu şehri ilk defa demiryolu ile güneyden Anadolu demiryolları ağına bağlamanın sevincini de yaşamış oluyordu. Bu sevinç şu anda teknolojinin en son imkânlarından istifade eden biz yeni nesiller için belki, pek bir şey ifade etmeyecektir. Ama 1930’lu yılları idrâk edenler için tarifi imkânsız bir duygu olduğunu anlamak da zor olmasa gerektir.

Mustafa Kemal Atatürk, trenden iner inmez Başvekil İsmet Paşa’ya çekilmek üzere Vali Mehmet Tevfik Beye verdiği telgraf metninde, yapılan faaliyetlerin önemine şöyle değinmiştir (21):

“… Yeni yapılan yol ile Malatya’ya vardığımız bu günde, sizi takip ettiğiniz pek isabetli imar faaliyetlerinden dolayı bir daha tebrik ederek ve takdirlerimi arz ederim…”

Atatürk, bir müddet yeni açılan yolda Malatyalılarla yürümüş ve Türkocağı binasına gelmiştir. Mustafa Kemal Malatya’daki zamanın büyük bir kısmını bugün “Atatürk Evi” adını taşıyan Türkocağı binasında geçirmiştir. Türkocaklı gençlerin çılgınca alkışlarıyla karşılanan büyük önder, gençleri selâmlamış, yapılan heyecanlı konuşmaları müteakip umumî isteğe uygun olarak büyük bir alkış tufanı içerisinde konuşmasına başlamıştır. Mustafa Kemal’in daha çok demiryollarını ilgilendiren konuşması ise şöyledir (22):

“… Malatya’yı görmek, Malatyalılarla daha çok görüşmek için bu kadar zaman kafî değildir. İleride daha uygun bir mevsimde belki Başvekil İsmet Paşa ile gelip görmek, sizlerle görüşmek fırsatını bulurum.” demesi üzerine Malatya Belediye Başkanı Mustafa Naim KARAKÖYLÜ Atatürk’e hiç olmazsa birkaç gün kalmalarını arz edince Atatürk sözlerine şöyle devam etmiştir: “… Arkadaşlar önemli bir ilimizin merkezine bizi getiren demiryolu olmuştur. Bugüne kadar bu önemli ve çok feyizli Malatya’ya gelmek isteyenler bu medenî vasıtanın bulunmamasından dolayı isteklerine kolaylıkla muvaffak olamamışlardır. Bu istekler bu memlekete çok feyiz getirecek ve memleketin tabiî değerlerinden dünyayı faydalandıracak mahiyettedir. Yeni eser, bu genel isteği tatmin edecektir ümidindeyim. Türkiye Hükûmetinin tespit ettiği projeler dahilinde belirli zamanlar içinde vatanın bütün bölgeleri çelik raylarla birbirine bağlanacaktır. Bütün vatan bir demir kitle hâline gelecektir. Demiryolları memleketin tüfenkten toptan daha önemli bir korunma silâhıdır. Demiryollarını kullanacak olan Türk milletinin refah ve medeniyet yollarıdır…”

13 Şubat akşamını Malatya’da muhtemelen, Türkocağı binasında hazırlanan odada geçiren büyük önder 14 Şubat Cumartesi günü Belediyeyi ziyaret ederek, Belediye Başkanından şehrin ihtiyaçlarını öğrenip not ettirdikten sonra halk ile esnaf kuruluşlarının temsilcileriyle görüşmüştür. Bu sırada Kooperatifçilik üzerinde ısrarla duran ve halkı bu yönde teşvik ederek destek vaad eden Atatürk, Millî Eğitim Müdüründen de “Millet Mektepleri” ve eğitim hakkında gerekli bilgileri alıp bazı direktifler vermiştir. Daha sonra çarşıyı gezen Atatürk, geç vakitlerde Dörtyol’a gitmek üzere yine özel trenle Malatya’dan ayrılmıştır.

Atatürk’ün Malatya’ya ilk gelişleriyle ilgili olarak mahallî basında yer alan bilgilere maalesef tesadüf edemedik. O tarihlerde Malatya’da “Yeni Malatya” isimli tek haftalık bir gazete çıkmaktaydı. Neşriyatın tek olması ve bu Malatya Gezisi’nin başka bir kaynağa dayandırılamaması gerçekten üzücü bir olaydır. Yeni Malatya Gazetesinin haftalık olması dolayısıyla 12 Şubat Perşembe günü nüshasında yani Atatürk’ün Malatya’yı teşriflerinden birgün önceki nüshası ile bir hafta sonraki 19 Şubat Perşembe günkü nüshasında genişçe bilgi bulmak mümkün olurdu. Ne yazık ki bu gazeteye ait olan koleksiyona ne de o günlere ait olan nüshalarına tesadüf edemedik.

Büyük tirajlı ulusal bir gazetenin 14 Şubat 1931 tarihli nüshasında yer alan haberde: “Malatyalılar üç günden beri sabırsızlıkla bekledikleri Atatürk’ü görebilmek için istasyonu hınca hınç doldurmuşlardır…” şeklinde verilen bilgiler, Malatya’daki mahallî basının görevini yerine getirdiğine işaret etmektedir (23).

II. ATATÜRK’ÜN MALATYA’YA İKİNCİ GELİŞLERİ (14 Kasım 1937)

Mustafa Kemal Atatürk’ün ikinci defa Malatya’ya gelişinin sebebi yine demiryolu münasebetiyledir. 12 Kasım 1937 akşamı özel treni ile Diyarbakır-İran-Irak hattının temel atma töreni için Ankara’dan Sivas’a hareket eden Atatürk, buradan da 16 Ağustosta işletmeye açılan Çetinkaya hattından Malatya’ya gelmiştir.

Atatürk, bu gezi kapsamında Malatya, Elazığ, Tunceli ve Diyarbakır’da incelemelerde bulunmuştur. O’nun Malatya’yı teşrifleri haber alınır alınmaz 12 Kasım 1937 Cuma gününden itibaren şehirde gerekli hazırlıklara başlandığı gibi Orgeneral Kazım Orbay ve Korgeneral Galip Deniz Malatya’ya gelmiş ve karşılama törenini gözden geçirmişlerdi. Bu arada Kazım Orbay, Atatürk’ü karşılamak üzere Sivas’a gitmişti. Bir gün sonra da Malatya Valisi İ. Ethem Akıncı ile Korgeneral Galip Deniz, Atatürk’ü karşılamak üzere bir posta treni ile Malatya-Sivas sınırına kadar giderek karşılama törenini başlatmışlardı. Güzergâhtaki köy, kasaba halkı, gece yarısından itibaren istasyonlarda Atatürk’ü görebilmek için bekleşmeye başlamışlardı.

Atatürk, Sivas-Malatya seyahati sırasında Yazıhan’da mola vermiş, geceyi burada dinlenerek geçirdikten sonra 14 Kasım 1937 Pazartesi günü saat 12:00 sularında Malatya’ya hareket etmişlerdir (24). Atatürk ve beraberindekilerin yer aldığı özel trenden başka Diyarbakır-Cizre hattı açılış törenine katılacakların yer aldığı ikinci bir tren de bu seyahata eşlik ediyordu. Bu tren Atatürk’ün Malatya’ya gelişinden yaklaşık yarım saat sonra Diyarbakır’a doğru yola çıkmıştır.

Atatürk ile beraber Malatya’ya gelenler arasında; Başvekil Celal Bayar, Dahiliye Vekili (İçişleri Bakanı) ve CHP Genel Sekreteri Şükrü Kaya, Nafia (Bayındırlık) Vekili Ali Çetinkaya, Ali Kılıç, Salih Bozok, Recep Peker, Cevat Abbas Gürer gibi milletvekilleri, Sabiha Gökçen (Atatürk’ün manevî kızı ve Türkiye’nin ilk kadın pilotu), Cumhurbaşkanlığı Genel sekreteri Hasan Rıza Soyak, Orgeneral Abdullah Alpdoğan, Muhafız Kıt’ası Komutanı İsmail Hakkı Tekçe, baş yaver Celal Üner, Dr. Neşet Ömer İrdelp (Atatürk’ün özel doktorlarından) bulunmakta idi.

Yağışlı bir günde gökleri inleten “Yaşa Atatürk” bağırışları ve alkış tufanı arasında 21 pare top atışıyla karşılanan Atatürk, ihtiram kıt’asını, ilk, orta ve lise öğrencilerini teftiş ettikten sonra kendilerine tahsis edilen otomobil ile yapımına 25 Mayıs 1937’de başlanan İplik ve Bez Dokuma Fabrikasına gitmiştir. 1937 yılında anayasada yer alan devletçilik ilkesinin bir yansıması olan ve yapımı süren bu fabrikada gerekli incelemeler yapan ve bilgi alan Atatürk, fabrikanın biran önce bitirilmesi için gerekli emirleri de vermiştir. Ayrıca, bu seyahat dolayısıyla orada hazır bulunan İş Bankası genel müdürü Muammer Eriş’e Malatya’nın ekonomik kalkınması ile ilgili bir rapor hazırlamasını ve en kısa sürede kendisine teslim etmesini emretmiştir (25).

Yine, yapımı sürdürülen Memleket (Devlet) Hastanesine gidilmiş ve buradaki incelemelerin ardından CHP binasına gelinmiştir. Parti binasında yaklaşık yarım saat kalan Atatürk, değişik konular üzerinde görüşmelerini tamamlayarak, halkın alkış tufanı arasında istasyona geçmiş ve saat 14:00’de Diyarbakır’a gitmek üzere uğurlanmıştır.

Büyük önderin bu gezisinin hikâyesini, Malatya’nın mahallî basınından da takip edebilmekteyiz. O dönemde Malatya’da iki gazete çıkmaktaydı. Bunlardan biri Fırat Gazetesi haftalık olup diğeri de günlük Ünal Gazetesi’dir. Ünal Gazetesi: “BÜYÜK ÖNDER ATATÜRK DÜN ŞEHRİMİZİ ŞEREFLENDİRDİLER” başlığı ile haberi baş manşet olarak duyurmuş ancak başka herhangi bir açıklama ve yoruma girmemiştir (26).

 

Haftalık yayınlanan Fırat Gazetesi ise (27): “BÜYÜK ÖNDER ATATÜRK GEÇEN PAZAR GÜNÜ ŞEHRİMİZİ ŞEREFLENDİRDİLER” baş manşetini müteâkib “Malatyalılar Geniş Tezahürâtla Atatürk’lerini Karşıladılar” başlığı altında haberi ilk sayfasında vermiştir.

Fırat Gazetesi, Atatürk’ün Malatya’yı ikinci defa ziyaret edeceği haberi alınır alınmaz, yapılan hazırlıklardan bahsetmiş ve Atatürk’le beraber Malatya’ya geleceklerin isimlerini liste hâlinde vermiştir. Bundan başka gazetede, Atatürk’ün Malatya’ya gelişleri dakika, dakika haber olarak geçilmiş ve teferruatıyla bilgi verilmiştir. Fırat Gazetesi, Atatürk’ün Malatya’ya ikinci gelişlerini şu sözlerle dile getirmiştir:

“… Pazar günü, erkenden halkın İstasyon ve yolları akın ettiklerini görüyoruz. Havanın bozuk ve yağmurlu olmasına rağmen İstasyon ve civarı kadın ve erkek binlerce halkla hınca hınç dolu…”

“… Öğleden evvel merasim kıt’ası gelerek İstasyon meydanında, lise ve ilkokullarda kıt’anın yanında yol boyunca yerlerini aldılar. Herkes neşe ve heyecan ile dakika Atatürk’üne muntazır…”

“… Saat 13:15; Atatürk’ümüz geliyor, haberiyle ihtiram vaziyeti alınırken, hususî tren de yavaş yavaş İstasyona giriyordu. Büyük bir alkış tufanı koptu. Tren durdu. Toplar atılırken Büyük Şef’de yanlarında, Başvekil Celal Bayar, Dahiliye Vekili ve C.H.Partisi Genel Sekreteri Şükrü Kaya, Nafia Vekili Ali Çetinkaya Atatürk’ün manevî kızı Sabiha Gökçen, Ali Kılıç ile bazı mebuslar olduğu hâlde trenden indiler. Sevgi ve muhabbet yaşları arasında tazimleri sunuldu. Ulu önder yaya olarak istasyon dışında ihtiram durumundaki kıt’ayı gökleri çınlatan yaşa Atatürk sesleri ve sürekli alkışlar arasında sırasıyla lise ve ilk mektep okurlarını teftiş ettikten sonra otomobillerine binerek şehre doğru hareket buyurdular…”

“… Saat 14.00; büyük şefimiz teşriflerinde olduğu gibi sonsuz sevgi ve yaşasın Atatürk’ümüz sadaları arasında uğurlandılar…”

Ayrıca, aynı tarihli gazetede “… Diyarbakır hattının temel atma töreni halkın Ulu Şef Atatürk’e sonsuz bağlılığının izharına güzel bir vesile olmuştur…” şeklindeki haberi ile birlikte onun Diyarbakır, Elazığ ve Tunceli gezileri hakkında önemli bilgiler de verilmiştir.

Yorum Yapın

Kategorisi Malatya, Resimler, anı